Met meer dan tien jaar ervaring in Noorse sieraden en Wikingsymboliek deelt zij haar kennis met eerlijk en onderbouwd advies.
Viking-runen: Oorsprong en Betekenis
Vikingen werden vaak als barbaren gezien. Als krijgers en plunderaars zaaiden ze angst in heel Europa. Dat is althans het beeld dat naar voren komt uit de geschriften van andere beschavingen uit die tijd. Ze werden vaak als heidenen bestempeld vanwege het geweld tijdens hun overvallen en piraterij.
Toch was het een beschaving met een rijke en boeiende geschiedenis, die allerlei voorwerpen creëerde. Net als andere volkeren hadden ze een alfabet om hun cultuur uit te dragen. In dit artikel vertellen we je alles over de Viking-runen.
De oorsprong van de runen
De Viking-runen vormen het alfabet en het schrift dat door de Noordse volkeren werd uitgevonden en gebruikt. De oorsprong van de runen gaat terug tot de invallen van de Noordse volkeren in Europa, en meer specifiek in Zuid-Italië. Geleerden vragen zich daarom af of de runen afkomstig zijn van een oud Italisch alfabet of van een Etruskisch schrift.
Het prille runenalfabet wordt Futhark genoemd vanwege de eerste 6 runen: Fehu, Uruz, Thurisaz, Ansuz, Raidho, Kaunan. De uitvinding van het eerste alfabet, het oude Futhark, begon in de eerste eeuw na Christus en was voltooid vóór het jaar 400. De eerste echte runeninscripties zijn gevonden op de kam van Vimose in Denemarken.
De inscriptie harja (mogelijk een eigennaam) op de kam van Vimose (Funen, tweede helft van de 2e eeuw) is een van de oudst bekende runenteksten.
Nationalmuseet, Kopenhagen.
Een bijzondere betekenis
Allereerst bestaat er geen Indo-Europese wortel voor het woord rune. Dit betekent dat het uitsluitend door de Noordse volkeren werd gebruikt.
Etymologisch gezien betekent het woord *rūno- geheim, mysterie of zelfs bezwering in de meeste bekende Keltische talen. In het Oudnoords, de taal van de Vikingen, of het Oudengels van de Angelsaksen, betekent rún geheime kennis, gefluister of simpelweg geheim.
Als god van de overwinning en de wijsheid zou Odin de kennis van de runen hebben verworven door een fysiek offer. Gewond door zijn eigen speer Gungnir, hing Odin negen nachten lang aan de levensboom, Yggdrasil. Deze es bevat takken en wortels die de Negen Werelden omvatten. Onder deze boom bevindt zich de bron van Urd, die de oorsprong van de runen zou zijn geweest.
Volgens de Poëtische Edda is de uitvinding ervan dus goddelijk. Odin zou de runen aan de Vikingen hebben geschonken.
Ze graveerden ze vervolgens in kleine stenen, die we uiteindelijk runenstenen noemen. Het eerste gebruik was om geschillen binnen de stam op te lossen. Als ze het niet eens konden worden over een gezamenlijke actie, trokken ze een steen en kregen ze een goddelijk antwoord op hun probleem. Zo konden ze oplossingen ontdekken en uiteindelijk tot een akkoord komen.
De legende vertelt dat een Viking-druïde vervolgens het geheim en de kracht van de runen ontdekte. Hij gebruikte de runenstenen om magie te bedrijven en de toekomst te voorspellen. Op die manier deed de dorpsdruïde aan waarzeggerij voor de bewoners en gaf hij hen inzicht in hun toekomst. De kracht van de geesten kon ook worden gebruikt om zieken te genezen.
In totaal waren er 24 runenstenen, elk corresponderend met een rune.
Het Oude Futhark
De steen van Kylver (Gotland, circa 400)
Op de stenen die de Vikingen gebruikten voor de trekking, komen de symbolen uiteindelijk overeen met wat we het oude Futhark noemen.
Dit oorspronkelijke alfabet is verdeeld in 3 groepen van elk 8 runen, de zogenaamde ættir (families). De eerste rune van elke ætt geeft de naam aan de groep. De eerste groep waar we naar kijken is de ætt van Freyr.
Ætt van Freyr
Degene die zijn naam aan de ætt geeft, is Fehu. Het komt overeen met het grafeem f, dat we beter kennen. Omdat een deel van de Vikingen boeren waren, wordt dit symbool ook geassocieerd met welvaart en overvloed.
Uruz, dat het grafeem u vertegenwoordigt, staat voor Oeros. Het verwijst naar brute kracht, moed en vitaliteit, gericht op een rechtvaardige zaak. Uruz was ook het perfecte symbool voor de wildernis.
Thurisaz werd uitgesproken als “Thor is as”. Deze letter was verbonden met chaos en vernietiging door natuurkrachten. In positieve zin kwam het overeen met Thor die Asgard verdedigde. In negatieve zin werd het geassocieerd met Loki, de Noordse trickster.
Het symbool Ansuz belichaamde de kwaliteiten van de machtigste god, Odin. Het stond voor de kracht van mentale controle, enthousiasme en de inspiratie van talen.
De runenletter Raidho stond voor reizen en beweging. Het hielp om te herkennen waar men naartoe wilde. Het was dus een perfect kompas voor een betere plek in het leven.
Kenaz is een rune die fakkel betekent. Het diende dus om licht te werpen op levensvragen. Het werd ook geïnterpreteerd in de zin van koken of uitbarsten.
Gebo komt overeen met de huidige g en werd gebruikt voor geschenken en eerlijke uitwisselingen. We begrijpen het woord geschenk in de zin van opoffering en vrijgevigheid.
Wunjo, uitgesproken als “won-jo”, was nauw verbonden met vreugde en plezier. Geluk, hoop en harmonie waren ook betekenissen van deze rune.
Ætt van Hagall
In futhark lijkt het symbool Hagalaz in deze zeer oude taal erg op de H. De betekenis draait om vernietiging en redding in de zin van een crisis. Vernietiging wordt altijd gevolgd door wedergeboorte.
Als rune van verlangen en innovatie duidde Nauthiz ook op noodzaak. Zoals het opnieuw leren of plannen van toekomstige acties om te krijgen wat men verwacht.
Het symbool Ísaz staat voor ijs en stilstand. Als de eenvoudigste letter van het runenalfabet speelt het een belangrijke rol, aangezien ijs volgens de Noordse mythologie een rol speelde bij de schepping van de kosmos.
Jera stond voor een goede oogst, met twee sikkels als voorstelling. In moderne zin werd deze rune beschouwd als de beloning voor beproevingen.
De rune Eihwaz, corresponderend met æ, stond voor kracht en betrouwbaarheid om levensveranderingen tegemoet te treden. Dit kon plaatsvinden tijdens de jeugd of de volwassenheid.
Deze letter was de meest controversiële van de Viking-runen: Pertra (Perð). De betekenis draaide om het woord steen, de mogelijkheden van de toekomst en het woord lot.
De rune Algiz komt voor in andere Viking-symbolen zoals de Aegishjalmur. Het staat voor bescherming tegen kwade machten en vijanden tijdens veldslagen. Algiz was ook een bron van spirituele kracht.
Sowilo is de 16e letter van het futhark-alfabet. Het staat voor de zon en is een bron van energie en inspiratie.
Ætt van Týr
De rune Tiwaz is nauw verbonden met de god Tyr in de Noordse mythologie. Dit symbool, dat overeenkomt met het grafeem t, duidt op eer en autoriteit, kwaliteiten van de godheid.
Wanneer het symbool Berkanan verscheen, duidde dit op een nieuw begin in het leven. Deze betekenis beperkt zich niet tot geboorte. Het wijst op een grote bron van creativiteit in de geest.
De naam Ehwaz lijkt op een andere. Maar dit symbool betekent hier transport, uitgevoerd met behulp van twee paarden. Het werd ook vergeleken met de samenwerking tussen meerdere individuen.
In hetzelfde thema stond de rune Mannaz voor menselijkheid, de mens en sociale relaties. Dit omvatte familie, vrienden of collega’s.
De Vikingen stelden water voor met deze letter. Laguz lijkt uiteindelijk op een l uit ons alfabet. De rune kon ook iets onzekers vertegenwoordigen waar men onder kon lijden.
Uitgesproken als “Ing-Huz”, stond Ingwaz voor de aarde en de verbinding die de Vikingen ermee konden hebben. Ze moesten aandacht besteden aan de omgeving.
Het symbool Othala werd uiteindelijk weergegeven door wat we vandaag een o noemen. Het betekende het domein of het voorouderlijk bezit, bijvoorbeeld van iemands huis.
De laatste Viking-rune Dagaz stond voor de dag, in de zin van ontwaken of de dageraad van een persoon.
Het Nieuwe Futhark
Opgericht door een vader ter nagedachtenis aan zijn zoon, de steen van Rök (Östergötland, circa 800)
Zoals elk alfabet ter wereld evolueert ook dit. Het ondergaat wijzigingen en transformaties die het voortdurend herdefiniëren.
Vanaf de 8e eeuw krimpt het oude Futhark en bevatten de runen nog maar 16 tekens. Dit is met name degene die wordt gebruikt om het Oudnoords te transcriberen tijdens het Vikingtijdperk. We vinden symbolen die min of meer dezelfde betekenis hebben.
Ætt van Freyr
Als het symbool niet verandert, noemen we het fe of fé. We associëren het met groei, dynamiek of welvaart.
Vertaald als u, y of o, staat úr voor ijzer of regen.
- ᚦ
Nauw verbonden met Thor, vertegenwoordigt deze rune de alliantie van vuur en ijs. Het wordt vandaag de dag nog steeds gebruikt in het IJslandse alfabet.
- ᚬ
Genaamd áss of óss, vertegenwoordigt dit symbool nog steeds de godheid in het nieuwe futhark.
- ᚱ
De reizen in drakars door Europa hebben deze letter niet veranderd, die we dan reið of reiðr noemen.
- ᚴ
In het nieuwe futhark is kaunan ingekort tot kaun en is het ontwerp veranderd.
- ᚷ en ᚹ
Deze letters bestonden niet in het alfabet van het nieuwe futhark.
Ætt van Hagall
- ᚼ
In het nieuwe futhark wordt de letter die redding betekent hagall genoemd. Maar het lijkt echter niet op het grafeem H.
- ᚾ
Nauðr diende ook om de klank van de letter N te transcriberen en slavernij te beschrijven.
- ᛁ
De naam verliest zijn z aan het einde en wordt ísa of úss, terwijl de betekenis van ijs behouden blijft.
- ᛅ
In het nieuwe futhark verandert jera in ár. Dit symbool betekent nog steeds cultuur en productie, of zelfs overvloed.
- ᛇ en ᛈ
Deze twee letters bestaan niet in het alfabet van het nieuwe futhark.
- ᛦ
Yr vervangt in dit alfabet het symbool van algiz. Het betekent dan taxus en wordt gebruikt wanneer de klank R de laatste rune van het woord is.
- ᛋ
Deze letter heet sól. Het vertegenwoordigt dus de zon maar ook warmte.
Ætt van Týr
- ᛏ
Deze rune betekent, naast Týr, het woord krijger. Het ontleent dus de directe naam van de god.
- ᛒ
De letter heet bjarkan en betekent ook berk, of zelfs berken-takken.
- ᛖ
Het verschil tussen ehwaz en eihwaz is geleidelijk verloren gegaan. Het is niet aanwezig in het nieuwe futhark.
- ᛘ
De mens wordt niet langer vertegenwoordigd door mannaz maar door maðr.
- ᛚ
Omringd door water, stonden lögr of laukr voor de zee. Het wordt uitgesproken als een l.
- ᛜ, ᛟ en ᛞ
Deze runen zijn niet aanwezig in het nieuwe futhark.
Geografische varianten
Maar het varieert ook afhankelijk van de vele Germaanse volkeren die hebben bestaan. Of ze nu in Noorwegen of Zweden waren, de Vikingen hadden niet precies dezelfde runen, sommige bestonden zelfs helemaal niet.
Ætt van Freyr
- ᚠ, ᚢ,ᚦ,ᚱ en ᚴ
De Deense versie verandert niet, terwijl de Zweedse en Noorse versies kortere takjes hebben.
- ᚬ
In de Deense variant verandert het symbool niet, terwijl Noren en Zweden liever deze gebruikten: ᚭ.
- ᚷ en ᚹ
Er is tot op heden geen variatie gevonden voor deze twee symbolen.
Ætt van Hagall
- ᚼ
De Denen hebben het niet veranderd. De Noorse en Zweedse variant is deze: ᚽ.
- ᚾ
Noren en Zweden hebben het takje ingekort (ᚿ), terwijl de Denen het niet hebben veranderd.
- ᛁ
De Deense versie verandert niet, terwijl de Zweedse en Noorse versies kortere takjes hebben.
- ᛅ
In Noorwegen en Zweden verliest het symbool zijn rechterbalk. De takjes blijven normaal in Denemarken.
- ᛇ en ᛈ
Er is tot op heden geen variatie gevonden voor deze twee symbolen.
- ᛦ
De basisversie werd door de Denen gebruikt. ᛧ werd toen gebruikt door Noren en Zweden.
- ᛋ
Normale vorm bij de Denen, terwijl het wordt ingekort (ᛌ) voor de Zweden en Noren.
Ætt van Týr
- ᛏ
Geen verandering in het zuiden van de Noordse landen. De rune in Noorwegen en Zweden is deze: ᛐ.
- ᛒ
De Deense variant heeft dezelfde takjes, terwijl de Noorse en Zweedse letter korter is: ᛓ.
- ᛖ, ᛜ en ᛟ
Runen zonder geografische variaties.
- ᛘ
De Denen gebruikten dit symbool voor de mens, terwijl de Noorse en Zweedse Vikingen ᛙ gebruikten.
- ᛚ
De takjes waren korter op de Noorse en Zweedse versies. De Deense veranderde niet.
- ᛞ
Dagaz wordt anders genoemd afhankelijk van het gebied: daeg in het Angelsaksisch bijvoorbeeld.
Het verdwijnen van de Vikingen
De plunderingen en oorlogen van de Scandinaviërs stopten aan het einde van het Vikingtijdperk. Tegelijkertijd raakten het nieuwe futhark en zijn varianten in onbruik. Dit is het gevolg van de kerstening van dit gebied.
Vanaf de 12e eeuw werden runenhandschriften geschreven in twee soorten runen, naast het Latijnse alfabet. Ze keerden terug naar het systeem van fonemische correspondentie van het oude Futhark.
Middeleeuwse runen werden gebruikt van 1100 tot 1500, terwijl Dalecarlische runen werden gebruikt van 1500 tot 1910.
Een astrologische link
Van de 24 letters van het runenalfabet komen er 12 overeen met de 12 sterrenbeelden. Bijvoorbeeld, Vissen komt overeen met de rune Gebo, Stier is verbonden met de rune Uruz of Schorpioen komt overeen met Eihwaz.
Bovendien zijn er enkele geassocieerd met de planeten van het zonnestelsel. Dat is het geval bij Thurisaz, verbonden met Mars, of de rune Perthro die bij de planeet Saturnus hoort.
Artistiek gebruik
Uiteindelijk werden Viking-runen niet alleen gebruikt als alfabet of voor magie. De verschillende tekens en symbolen van deze cultuur hadden een artistieke reikwijdte. Veel voorwerpen vertonen een of meer runen.
Dit is bijvoorbeeld het geval bij de kerkklok van Saleby in Västergötland, Zweden, die dateert uit 1228. Maar dat is niet de enige. Runencirkels omringen overigens zeer bekende symbolen zoals de Aegishjalmur. Het betekent “helm van ontzag” en is een symbool dat noties van magie en bescherming combineert. Het werd gevonden in een grimoire van runenmagie, de Galdrabók.
Ten slotte zijn Viking-runen ook aanwezig in de vorm van runencirkels. Ze omringen met name de Valknut of de Vegvisir. Op Viking Sieraden Nederland bieden we verschillende kledingstukken en accessoires aan die deze symboliek vertonen. Aarzel niet om onze site te bezoeken om ze te ontdekken.
