Met meer dan tien jaar ervaring in Noorse sieraden en Wikingsymboliek deelt zij haar kennis met eerlijk en onderbouwd advies.
Jormungandr: Alles wat je moet weten over de Midgaardslang
In de Noordse mythologie komen we Loki tegen. Als zoon van de reus Farbauti en Laufey is hij de god van list, illusies en tweedracht. Het gedicht Lokasenna 9 onthult dat hij en Odin een pact zouden hebben gesloten zodat Loki deel kon uitmaken van het pantheon van de Asen. De hengst Svadilfari, die in een merrie werd veranderd, zou bovendien samen met de god van de list Sleipnir voortbrengen, het paard met acht benen van de machtigste god.
Loki is ook de ouder van verschillende spectaculaire wezens. In hoofdstuk 34 van de Gylfaginning uit de Edda van Snorri staat dat hij de vader zal zijn van verschillende monsterlijke kinderen. De reuzin Angrboda is de moeder. Er zijn Hel, Jormungandr en Fenrir, die allemaal opgroeiden in de wereld van Jotunheim. De profetieën rond hun geboorte beschrijven dat deze kinderen het ongeluk van de goden zullen veroorzaken. Daarom besluiten ze hen weg te sturen, waarbij Odin deze missie op zich neemt.
Er is eerst Hel, wiens gezicht half in de duisternis van de dood is gehuld. De godin van de doden wordt daarom door Odin naar Niflheim (of Helheim) gestuurd, het rijk van de doden die niet door ziekte of ouderdom zijn gestorven. Zij wordt de bewaarder en autoriteit van deze koude en donkere plek.
De wolf Fenrir groeit zo hard dat alleen Tyr de moed heeft om hem te voeden. De Asen besluiten hem vervolgens te ketenen, eerst met de ketting Loeding, als een soort uitdaging. Het model Dromi, dat steviger is, slaagt er ook niet in de wolf in bedwang te houden. Uiteindelijk is het de magische band Gleipnir, in de vorm van een zijden lint, die hem gevangen zal houden.
Jormungandr, degene waar het in dit artikel om draait, wordt door Odin en de andere goden vanaf zijn geboorte als veel te gevaarlijk beschouwd. De machtigste godheid grijpt de slang vast om hem in de zee van Midgard, de wereld van de mensen, te werpen. Op dat moment is Jormungandr nog maar een kleine slang, maar hij boezemt de goden al angst in. Hoofdstuk 34 van de Gylfaginning beschrijft dit moment:
« Hij wierp de slang in de diepe zee die rondom alle landen ligt, maar hij groeide zo hard dat hij, levend in het midden van de zee, nu alle landen omcirkelt en in zijn eigen staart bijt. »
Het feit dat hij in een onbekende omgeving werd geworpen, weerhield Jormungandr er niet van om te groeien. Zijn groei was zo indrukwekkend dat hij uiteindelijk heel Midgard omcirkelde.
De voorstelling van de Midgaardslang
De zoon van de god Loki wordt ook wel de Midgaardslang genoemd. Dit komt enerzijds door zijn gigantische omvang, waardoor hij volgens de historische verhalen de wereld kan omcirkelen en zelfs in zijn eigen staart kan bijten. Deze naam is ook het gevolg van zijn geboorte, waarbij hij door Odin in de zee van de mensenwereld werd geworpen.
De etymologie van Jormungandr komt uit het Oudijslands. Jormun- staat voor de onmetelijkheid van het dier, terwijl gandr monster betekent. Door deze twee woorden te combineren, krijgen we “onmetelijk monster”, wat een treffende beschrijving is van dit dier. In de Edda van Snorri wordt hij Miðgarðsormr genoemd. In het Oudijslands betekent dit wereldslang of Midgaardslang. Het achtervoegsel “ormr” betekent slang, een andere benaming voor het monster. Hij wordt ook wel Naðr genoemd omdat hij verwant is aan een draak.
Als bewaker van Midgard elimineert hij uiteindelijk iedereen die daar niet welkom is. Daarom wordt Jormungand gezien als een symbool van bescherming voor de mensen. De wereld van de Vikingen werd dus beschermd door dit gigantische zeewezen. De maritieme invallen van de Vikingen door heel Europa werden gekenmerkt door gewelddadige fenomenen, stormen en vloedgolven. Zijn aanwezigheid droeg uiteindelijk bij aan het behoud van de samenhang van de aarde. Voor de mensen is hij het symbool van de oceaan, zowel uitgestrekt en mysterieus als gevaarlijk.
Het skaldengedicht Ragnarsdrápa noemt hem bovendien met kennings, metaforen uit de Scandinavische taal, zoals endiseiðrallralanda, wat “grens-vis van alle landen” betekent. Het andere skaldengedicht Húsdrápa gebruikt de kennings men storðar, voor “ketting van de wereld” en stirðþinull storðar, voor “stijf touw van de wereld”. De skald Eysteinn Valdason duidt Jörmungand aan met de kenning seiðr jarðar, wat vertaald kan worden als “vis van de aarde”. Er bestaan nog meer van dit soort metaforen, wat het belang van de slang voor de Vikingen bewijst.
De kenmerken van Jormungandr
Jormungandr is een gigantische slang die in de zee van Midgard leeft. Omdat hij als een monster wordt beschreven, was hij blijkbaar niet erg aangenaam om naar te kijken. De slang werd ook vergeleken met een draak. Zijn omvang is zo groot dat men kan zeggen dat dit dier het grootste beest uit de Noordse mythologie is. Het is niet voor niets dat hij zijn eerste maanden in Jotunheim, het rijk van de reuzen, doorbracht.
Naast zijn omvang die de wereld omspant, is Jormungandr in staat om dodelijk gif te spuwen. Het zijn de grote tanden in zijn bek die hem in staat stellen zijn gif te verspreiden. Zijn bek is zo groot dat de slang elke god of reus in zijn geheel kan inslikken.
Men zou kunnen denken dat de enorme omvang van de slang hem een sterke persoonlijkheid geeft. Er zijn echter weinig historische gegevens over het karakter van Jormungandr. We zullen later uitleggen dat hij Thor meerdere keren is tegengekomen en dat dit niet bepaald goed afliep. Dit monster brengt een groot deel van zijn tijd door op de zeebodem, verscholen in de duisternis en alleen. Wanneer hij naar de oppervlakte komt, kun je zeggen dat hij de woede van zijn eenzaamheid uitdrukt. Daarom vertoont de slang een bijzonder gewelddadige en agressieve houding wanneer hij naar boven komt.
Dit gedrag zal met name zichtbaar zijn in de relatie die hij heeft met de dondergod Thor.
De confrontaties met Thor
Tussen de zeeslang en de god die de bliksem oproept, kan men zelfs zeggen dat ze elkaar haatten. Maar waarom?
Jormungandr en Thor zijn elkaar drie keer tegengekomen. Hoofdstuk 46 van de Gylfaginning uit de Edda van Snorri vertelt over het bezoek dat Thor en andere goddelijke metgezellen brachten aan Útgarða-Loki, de reus en meester van het kasteel van Utgard in de wereld van Jotunheim. Om de goden te vernederen, stelt de koning hen verschillende uitdagingen voor die op het eerste gezicht gemakkelijk lijken. Thor moet onder andere een kat optillen, maar slaagt daar niet in. Ondanks zijn inspanningen krijgt hij slechts één poot van het dier van de grond. De andere uitdagingen bestonden uit het leegdrinken van een hoorn en het verslaan van een oude verpleegster.
De volgende dag onthult de reus dat de beproevingen waren gemanipuleerd door virtuele illusies: de kat was Jormungandr, de drinkhoorn was verbonden met de oceaan en de oude verpleegster was de ouderdom in eigen persoon. Maar in plaats van Thor te vernederen, leert hoofdstuk 47 van hetzelfde poëtische verslag ons dat het een demonstratie was voor alle reuzen:
« Het feit dat je de kat optilde, leek me niet minder opmerkelijk. Om je de waarheid te zeggen, iedereen die zag dat je erin slaagde een van zijn poten van de grond te tillen, werd bang, want deze kat was niet wat hij voor jou leek te zijn: het was de Midgaardslang, die zich rondom alle landen bevindt en wiens omvang nauwelijks groot genoeg is voor zijn staart en kop om de aarde te raken. Maar jij, jij tilde hem zo hoog op dat je nog maar een korte afstand van de hemel verwijderd was. »
Vanaf dat moment besloot Thor om Jormungandr te verslaan, wat de oorsprong is van de haat tussen de twee.
De Midgaardslang en de dondergod zullen elkaar een tweede keer ontmoeten. Verschillende historische gedichten geven aan dat Thor op een dag het uiterlijk van een jongeman aannam om te gaan vissen in Midgard met de reus Hymir. Terwijl hij een stukje voer, gebruikt de god een runderkop als aas. Hij wil de open zee op, maar de reus weigert uit angst voor de slang. Thor gaat er toch heen en het is Jormungandr zelf die in de lijn bijt. De kracht die het dier ontwikkelt is zo groot dat Thor bijna in de oceaan belandt. Maar de god slaagt erin hem naar boven te halen om hem met zijn hamer Mjölnir te slaan. Helaas snijdt de reus uit angst de lijn door, waardoor de slang vrijkomt. Woedend gooit Thor de reus overboord.
Deze legende zal de haat tussen de twee nog verder aanwakkeren. Omdat hij bijna een klap van de beroemde hamer had gekregen, koestert de slang nu ook een haat jegens Thor.
Het einde van de wereld volgens de Noordse mythologie zal plaatsvinden tijdens de slag bij Ragnarök. Tijdens deze strijd zal Loki, de vader van de drie wezens, de reuzen tegen de goden leiden. De wolf Fenrir zal erin slagen zijn kettingen te verbreken om aan de strijd deel te nemen. Hel zal echter niet deelnemen, maar een leger van doden sturen, dat dan door haar vader zal worden aangevoerd. Jormungand zal een vloedgolf over het land veroorzaken, omdat hij gegrepen wordt door de woede van de reuzen. Zijn komst wordt beschreven in hoofdstuk 51 van de Gylfaginning:
« Dan zal de oceaan over het land stromen, omdat de Midgaardslang, gegrepen door zijn “reuzenwoede”, de kust zal bereiken. […] De Midgaardslang zal zoveel gif spuwen dat hij de hele lucht en de zee ermee zal besproeien. Hij zal absoluut angstaanjagend zijn en hij zal naast de wolf vooruitgaan ».
De tekst legt uit dat Odin tegen Fenrir zal vechten en hem zal doden, omdat Thor hem niet te hulp kan komen. Hij zal namelijk vechten tegen Jormungandr:
« Aan zijn zijde zal Thor rijden, maar hij zal hem niet te hulp kunnen komen, omdat hij het te druk zal hebben met zijn gevecht tegen de Midgaardslang. […] Thor zal de Midgaardslang doden en nog negen stappen zetten voordat hij dood neervalt, vanwege het gif dat de slang op hem zal spuwen. »
Archeologische sporen
De mythe van de visserij van Thor die hiervoor is beschreven, is afgebeeld op verschillende stenen die dateren uit de Vikingtijd. Dit toont dus de enorme populariteit van dit verhaal aan.
Het best bewaarde spoor is de runensteen van Altuna in Zweden. Deze dateert uit 1050 en toont Thor die zijn hamer in de ene hand houdt en een vislijn in de andere. Aan het einde daarvan vinden we de zeeslang. We zien ook de voeten van de god die door de boot heen steken, wat echt een echo is van wat de legende beschrijft.
Het Gosforth-kruis in Engeland dateert uit de 10e eeuw. Ook daar zien we een man met een hamer. Maar wat opvallend is aan deze voorstelling, is dat er een runderkop aan het einde van de lijn zit.
De steen van Ardre VIII werd gevonden op Gotland, het grootste eiland van Zweden. Van de 8 stenen die zijn gevonden, bevatten er 7 runeninscripties. De steen van Hoerdum dateert uit een periode van de 8e tot de 11e eeuw. Deze komt ditmaal uit Denemarken.
Deze drie laatste archeologische sporen beelden twee personen uit die een dier aan het vissen zijn. Hoewel dit niet expliciet is geïdentificeerd, vermoeden we gemakkelijk dat het om de mythe van de visserij van Thor gaat.
Jormungandr en zijn confrontatie met de god zijn zo belangrijk dat ze zijn beschreven in de strips Marvel: een eerste keer in juni-juli 1978, en een andere keer in juni 1987. Veel wezens in videogames zijn eveneens geïnspireerd door de Midgaardslang.
