Met meer dan tien jaar ervaring in Noorse sieraden en Wikingsymboliek deelt zij haar kennis met eerlijk en onderbouwd advies.
De bloedarend | De foltering van de Vikinggoden
Vikingen staan bekend als een barbaarse beschaving zonder enig mededogen. Hoewel ze vaak worden afgeschilderd als meedogenloze wezens met inhumane praktijken, is hun reputatie grotendeels overdreven door middeleeuwse historici.
Toch schuilt er in elk verhaal een kern van waarheid! De barbaarsheid van de Vikingen komt pas echt tot uiting in bepaalde rituelen en bloedige praktijken uit die tijd: de bloedarend is daar het perfecte voorbeeld van.
De bloedarend is een oud Noords executieritueel van ongelooflijke wreedheid en gruwelijkheid. Het wordt beschouwd als de ultieme straf die men kan ondergaan en was enkel voorbehouden voor de grootste heiligschennis. Dit verklaart waarom slechts een handvol historische figuren het slachtoffer is geworden van deze tragedie.
Wil je begrijpen waarom deze executiemethode zoveel stof doet opwaaien? Werd het werkelijk gebruikt om de dood van Ragnar te wreken? Om feit van fictie te scheiden, laten we je de geschiedenis, de oorsprong en de betekenis van de beruchte bloedarend ontdekken!
De oorsprong van de bloedarend: de goddelijke straf!
De betekenis van de bloedarend is nog steeds erg duister en het is geen alledaags executieritueel. In de gehele Scandinavische literatuur zijn er slechts vier slachtoffers gevallen, maar niet de minste.
Soms beschreven als een executieritueel, dan weer als een offerceremonie; het theatrale en brute karakter maakt het een unieke straf die in geen enkele andere cultuur voorkomt. Tot op de dag van vandaag blijft het een echt mysterie, zowel voor het publiek als voor historici.
De wreedheid van deze praktijk wordt benadrukt in diverse films en series, in het bijzonder de serie Vikings, en roept veel vragen op bij de kijkers:
- Waarom bestond een dergelijke praktijk?
- Welke heiligschennis moest men begaan om dit te verdienen?
- Welke historische figuren ondergingen deze foltering?
- Wat is de oorsprong en de betekenis van dit ritueel?
Zelfs nu beschikken we nog niet over alle elementen om al deze vragen te beantwoorden. Desalniettemin zullen we in dit artikel proberen dit even brute als intrigerende Vikingfenomeen te ontrafelen.
De bloedarend: mythe of werkelijkheid?
De historische Viking-saga’s beschrijven in detail het verloop van dit ritueel, een daad van ongekende wreedheid. Tijdens de bloedarend worden de slachtoffers gedurende de hele foltering in leven gehouden, terwijl de ribben aan de achterzijde worden gebroken. Ze worden één voor één losgesneden van de wervelkolom en opzij gebogen om de longen van het slachtoffer bloot te leggen.
In sommige gevallen gaat de straf nog verder: de ribben, de longen en soms zelfs de darmen van de veroordeelden worden naar buiten getrokken om bloedige vleugels te vormen. Aan dit afschuwelijke beeld dankt de praktijk haar beruchte naam.
Ondanks al deze gruwelijke details blijft de historische echtheid van deze Scandinavische foltering onderwerp van debat. Tussen een daadwerkelijk uitgevoerde praktijk tijdens het Vikingtijdperk en pure literaire uitvinding, bestaat er geen historisch bewijs dat de knoop kan doorhakken.
De Noorse verwijzingen naar de bloedarend zijn namelijk niet talrijk, en de weinige saga’s die er zijn, dateren allemaal uit de periode na de kerstening van Scandinavië.
Een executieritueel of een offer aan Odin?
Het is bekend dat de Vikingen geen lieverdjes waren. Na elke overwinning martelden ze hun vijanden en offerden ze hen aan de god Odin. Een van die rituelen was de bloedarend, de meest verschrikkelijke van allemaal. De enkele suggestie ervan was genoeg om hele dorpen op de vlucht te jagen!
De Viking-saga’s zijn het allemaal eens over de wreedheid ervan, maar er blijven verschillen bestaan over de modaliteiten en de werkelijke waarde tussen de verschillende bronnen:
- In de Haralds saga hárfagra en de Orkneyinga saga gaat het om een offerritueel aan de god Odin. Na elke verovering offerden de Vikingen hun vijanden om diens zegen te verkrijgen;
- In de Ragnars saga Loðbrókar, de Gesta Danorum en de Knútsdrápa zou het daarentegen een middel tot wraak zijn. In dit geval gebruikt door de zonen van Ragnar om de moord op hun vader door koning Ælle van Northumbria te wreken;
- Volgens de Reginsmál en Orms þáttr Stórólfssonar, mythische bronnen van Vikinglegenden, wordt de bloedarend zelfs door goddelijke wezens gebruikt.
Naast deze verschillen beschrijven deze saga’s het verloop van deze operatie niet op dezelfde manier. In enkele bronnen, met name de Reginsmál, de Ragnars saga en de Gesta Danorum, worden de ribben niet ingesneden. Er wordt een arend in de rug van het slachtoffer gekerfd en er wordt soms zout op gestrooid.
Hoe dan ook, de Ierse historicus Alfred Smyth verdedigt de historiciteit van de bloedarend. Hij stelt dat het duidelijk gaat om een ritueel van mensenoffers in naam van de Vikinggod Odin.
De bloedarend, een pure literaire uitvinding?
In een artikel uit 1984 beschrijft Roberta Frank de bloedarend als “De vogel die nooit heeft bestaan”. Het artikel, getiteld Viking Atrocity and Skaldic Verse: The Rite of the Blood-Eagle, trekt het bestaan van een dergelijk ritueel in twijfel.
Aangezien de Viking-saga’s grotendeels na de kerstening van de Noordse landen zijn geschreven, stelt zij dat de auteurs de oude skaldische verzen verkeerd hebben geïnterpreteerd. Volgens haar is deze foutieve transcriptie van de strofe uit de Reginsmál te wijten aan de kenning (een specifieke zinsbouw) van het woord “arend”.
Daarnaast beschrijft Roberta de Reginsmál als: “een raadselachtig en toespelend verhaal dat moeilijk te interpreteren is”. Omdat dit helaas de enige bron uit het Vikingtijdperk is die het bestaan ervan bevestigt, is het zeer moeilijk om de waarheid vast te stellen.
De verklaring van Roberta is dat deze praktijk slechts een toespeling zou zijn op het feit dat men de lichamen van vijanden met het gezicht naar beneden op het slagveld liet liggen, zodat aaseters hun rug konden openscheuren.
Een christelijke mythe om de Vikingen te demoniseren?
Veel andere historici steunen de theorie dat de bloedarend slechts een pure uitvinding is. Sterker nog, het zou gaan om een mythe gecreëerd door christenen, de gezworen vijanden van de Vikingen, met als enig doel hen te demoniseren.
Naast Roberta Frank zijn twee andere historici, David Horspool en Ronald Hutton, het erover eens dat het een creatie is die puur bedoeld is om een gevoel van maximale horror op te wekken.
Volgens hen gaat het simpelweg om een christelijke mythe zonder historische basis die voortkomt uit:
- Het onbegrip en de verkeerde interpretatie van oude Noordse verzen;
- waaraan details uit verhalen over christelijke martelaren en helden zijn toegevoegd, wat aan de basis zou liggen van dit gruwelijke martelritueel.
Door bepaalde kenmerken van de bloedarend te vergelijken met christelijke verhalen, blijft de mythe-theorie inderdaad aannemelijk. Denk bijvoorbeeld aan het verhaal over de dood van de heilige Sebastiaan, wiens rug door pijlen werd doorboord, waarna hij werd achtergelaten en later werd verslonden door aaseters.
De betekenis van de bloedarend
De arend is een vogel die nauw verbonden is met Odin. Als symbool van kracht en dominantie in de hemel, verwijst hij direct naar de vader der goden en beschermer van de werelden, die wordt aangeduid als de “arendsgod”. Het is zonder twijfel om deze reden dat veel historici de bloedarend beschouwen als een ritueel offer aan de god Odin.
De Orkneyinga saga versterkt deze theorie via de legende van Torf-Einarr. Volgens dit oude verhaal zou de Vikingheld zijn vijand Hálfdan als offer aan de god Odin hebben aangeboden om zijn overwinning te vieren.
Bovendien suggereren andere voorbeelden dat het eerder een methode van wraak zou zijn, in het bijzonder voor een vader. De populariteit van deze hypothese is vooral te danken aan het verhaal over de dood van koning Ælle van Northumbria, dat meermaals in de literatuur wordt genoemd.
De slachtoffers van de bloedarend
Hoewel het de geschiedenis heeft getekend door zijn wreedheid en barbaarsheid, heeft de bloedarend slechts 4 vermeende slachtoffers in totaal gemaakt. Wat de zaak er niet makkelijker op maakt, is dat sommige slachtoffers fictief zijn en de verhalen dus volledig verzonnen zouden kunnen zijn.
Naast twee Vikinglegenden zijn er slechts twee zeer specifieke gevallen bekend waarin de straf werkelijk zou zijn toegepast:
- De wraak van de zonen van Ragnar op de aanstichter van de moord op hun vader;
- Het offer aan de god Odin van Hálfdan háleggr (Hálfdan Langbeen) door Torf-Einarr.
De legendarische wraak van de zonen van Ragnar
De legende van de wraak van Ivar de Beenloze en zijn broers is het meest populaire historische voorbeeld van de toepassing van de bloedarend met als enig doel wraak.
Ragnar Lothbrok, gedreven door machtswellust en het verlangen om zijn land uit te breiden, begint aan de verovering van Engeland. Zijn hoogmoed speelt hem parten en hij trapt ongelukkigerwijs in een valstrik van koning Ælle van Northumbria. Hij veroordeelt hem tot een gruwelijke dood en gooit hem in een slangenkuil om een voorbeeld te stellen voor iedereen die zijn territorium durft binnen te vallen.
Omdat hij naïef genoeg was om een gewelddadige woede in het Vikingkamp te ontketenen, vermoedt hij niet wat hem te wachten staat. De reactie van de zonen van Ragnar liet dan ook niet lang op zich wachten! Voor de straf die hun vader onderging, is er maar één foltering die gelijkwaardig is of deze overtreft in termen van geweld en agressie: de bloedarend! De koning bezwijkt al snel onder de handen van de meedogenloze Ivar de Beenloze.
Koning Ælle van Northumbria is ongetwijfeld het beroemdste slachtoffer van deze afschuwelijke straf en de eerste die zo’n gruwelijke dood onderging. Het verhaal van deze bloedige wraak staat in tal van historische bronnen, met name in de Saga van de zonen van Ragnar, die met enkele verschillen het lot beschrijft van de Engelse koning die de Scandinaviërs durfde uit te dagen.
Dit verhaal is uitgegroeid tot een waar symbool van de Vikingwoede. Het wordt gebruikt in verschillende filmische bewerkingen, waaronder het Amerikaanse meesterwerk “The Vikings” uit 1958, dat er sterk door is geïnspireerd. Tientallen jaren later is het de serie Vikings die de kijkers opnieuw schokt door de scène van dit ritueel tot in de kleinste details in beeld te brengen.
Het offer van koning Hálfdan, zoon van Harald
Het tweede historische gebruik van de bloedarend-straf vond pas een eeuw na de dood van Ragnar plaats. Het Noordse koninkrijk was in een machtsstrijd verwikkeld en zijn dood markeerde het begin van de verdeeldheid onder het Scandinavische volk.
Onder het bewind van Harald Schoonhaar streden zijn vele zonen, waaronder Hálfdan, om de troon en de opvolging. Hálfdan begon de Noordse landen te domineren en verdreef vervolgens de jarl Torf-Einarr van zijn land. Om de jarl nog verder te vernederen, doodde hij diens vader zonder enig mededogen voor deze onschuldige man die op geen enkele wijze bij het conflict betrokken was.
Vastbesloten om zijn vader te wreken, bereidde Torf-Einarr in de herfst daarna een leger voor om Hálfdan te bestrijden. Door zijn vastberadenheid slaagde hij erin de prins te verslaan en hem levend gevangen te nemen.
Geïnspireerd door het verhaal van de wraak van de zonen van Ragnar, besloot hij de bloedarend toe te passen op Hálfdan, maar daar bleef het niet bij. Dit ritueel was bedoeld als offer aan de god Odin en vertegenwoordigde in de ogen van de wees-jarl de triomf van het goede over het kwade.
De bloedarend in de Vikingmythologie
Een volledig overzicht van de Vikingmythologie brengt slechts twee personages aan het licht die deze foltering zouden hebben ondergaan. Deze fictieve legendes zouden voorafgaan aan het verhaal van de zonen van Ragnar en hen waarschijnlijk op dit idee voor de martelmethode hebben gebracht.
De Reginsmál en Nornagests þáttr vertellen hoe de Vikingheld Sigurd wraak neemt op de moordenaar van zijn vader “Lyngvig”. Sigmund, de vader van Sigurd, is een centraal figuur in de Noordse mythologie.
De Orms þáttr Stórólfssonar citeert op zijn beurt de tweede keer dat dit ritueel wordt gebruikt. Volgens de legende doodt een kwaadaardige reus genaamd Brúsi een minder belangrijke Noordse godheid genaamd “Ásbjörn”. Om de dood van zijn broer te wreken, liet Ormr deze reus de ergste foltering ondergaan: die van de bloedarend.
