Met meer dan tien jaar ervaring in Noorse sieraden en Wikingsymboliek deelt zij haar kennis met eerlijk en onderbouwd advies.
Vikinghuizen: het erfgoed van de Scandinavische architectuur
De Vikingcultuur kent een opvallende culturele tweedeling. Aan de ene kant zijn er de dappere krijgers en de goddelijke heldendaden uit de Vikingmythologie. Aan de andere kant ontdekken we de verfijnde Vikingkunst in al haar pracht.
De Vikingen waren niet alleen meesters in sieraden, schilderkunst en beeldhouwkunst, maar ook bekwame timmerlieden en architecten. Vikinghuizen vormen dan ook een van de vele erfenissen van hun cultuur, een kenmerkende signatuur die de noordelijke regio’s verrijkt.
De architectuur van Vikinghuizen, een kunst op zich
Liefhebbers van Vikingkunst en -cultuur zijn niet de enigen die de kenmerkende stijl van de Scandinavische architectuur herkennen. Deze monumenten en gebouwen, die tegenwoordig als historisch erfgoed worden beschouwd, inspireren nog steeds de moderne bouwstijlen in de Scandinavische landen.
Een opvallende diversiteit
De middeleeuwse Scandinavische architectuur is sterk vertegenwoordigd in Denemarken. Men vindt er allerlei soorten constructies, zoals: Vikinghuizen in vele varianten, imposante Vikingforten (of trelleborgs) en boothuizen (naust of nøst in het Oudnoords). Gebedshuizen, die verbonden zijn met de kerstening van de Scandinavische volkeren, zijn van latere datum.
Meestal stonden Vikinghuizen op zichzelf. Ze bevonden zich in het centrum van boerderijen, omringd door vruchtbare grond. Sommige kippenhokken en stallen waren hieraan verbonden. Het kwam zelden voor dat de constructies geclusterd waren in kleine steden. Naast de genoemde gebouwen waren er ook allerlei andere soorten woningen, winkels en werkplaatsen gevestigd.
Bovendien werden er bij de bouw van Vikinghuizen meerdere bouwtechnieken toegepast:
- Soms werkten ze met hout, het belangrijkste bouwmateriaal, door balken en planken in elkaar te grijpen en te verweven;
- Soms vulden ze hun werk aan met wanden van klei of mest, of vervingen ze het hout door materialen die beter beschikbaar waren.
De kenmerken van Vikinghuizen
Een van de opvallende elementen van de architectuur van Vikinghuizen is de verhouding. De constructies waren bijna nooit hoog, maar wel breed en lang. Met uitzondering van de torens van de forten waren de gebouwen laag en vaak vele meters lang.
Bovendien werd het merendeel van de Vikinghuizen gebouwd van hoogwaardig eikenhout uit de Deense bossen. In Zweden en Noorwegen werd dit vervangen door bewerkt en verbonden naaldhout. Het houten skelet was meestal zichtbaar aan de binnenkant, tussen balken gegraveerd met Vikingsymbolen en horizontale steunbalken.
Na verloop van tijd werden de bouwtechnieken verfijnd om een betere duurzaamheid mogelijk te maken. Vocht, de belangrijkste slijtagefactor, werd vermeden door afwerkingen met klei en mest.
Een ander bekend isolatiemateriaal is turf, afkomstig uit de toplaag van de grond, dat in stroken of blokken werd gelegd. Om de balken te beschermen tegen de met water verzadigde grond, werden er diep in de grond stenen rond de basis geplaatst.
Ten slotte is het driehoekige dak van Vikinghuizen vrijwel constant. Het bestaat uit drie lagen: een binnenlaag van turf met het gras naar beneden gericht, vervolgens een tussenlaag van compacte aarde en een laatste laag turf met de graszijde naar boven. Zoals we hieronder zullen zien, konden ze ook van hout zijn.
Om beschermd te zijn tegen de kou stookten de Vikingen binnen vuur. De rook werd afgevoerd via een gat in het dak. Pas veel later werden schoorstenen ontwikkeld. Daarom werden Vikinghuizen ook wel rookhuizen genoemd. Het gebrek aan ventilatie en het slechte ventilatiesysteem waren ook de oorzaak van vele luchtwegaandoeningen.
De soorten Vikingconstructies beschreven in de literatuur
Hoewel Vikinghuizen op het eerste gezicht op elkaar lijken, zal een geoefend oog het verschil zien tussen de verschillende soorten constructies. Afhankelijk van de functie die ze vervulden en de sociale status van hun eigenaren, onderscheiden de woningen zich door subtiele nuances. Onderzoekers en archeologen zijn erin geslaagd de Vikingconstructies in verschillende categorieën in te delen.
1 — De Viking langhuizen
Reconstructie van het langhuis van een Vikinghoofdman in het Lofotr Vikingmuseum, op de Lofoten-eilanden in Noorwegen.
De langhuizen (of langhús in het Oudnoords, skalar in het IJslands) zijn oude Vikingwoningen. Hoewel ze in de lengte gebouwd waren, waren ze slechts 5 tot 7 meter breed.
Bovendien varieerden hun afmetingen afhankelijk van de rijkdom van de eigenaar. Bescheiden woningen op het platteland waren slechts 15 meter lang, terwijl de huizen van Vikingen met meer aanzien wel 25 meter lang konden zijn.
De muren zijn ovaal, gebogen onder een stompe hoek, zodanig dat het dak doet denken aan de vorm van een omgekeerde boot. Dit aspect is des te opvallender omdat de uiteinden smaller zijn dan het centrale deel. Binnenin twijfelen onderzoekers er zelfs aan of de pilaren verticaal stonden, omdat ze er eerder schuin uit zouden zien.
Binnen in een Viking-langhuis vinden we twee centrale rijen balken die parallel aan de hoofdas zijn uitgelijnd. Het huis is onderverdeeld in verschillende kamers door houten scheidingswanden.
In feite sliep het hele nageslacht van dezelfde familie onder hetzelfde dak, en optioneel ook de slaven van het huishouden. Er woonden dus ongeveer vijftig mensen per langhuis. Slaven en dieren werden gescheiden van de andere bewoners en verbleven aan de oostkant.
Op het centrale hoofdpad werd hout aangestoken om de ruimte te verwarmen. De vloer bestond uit verse aarde om het vocht gedeeltelijk te absorberen.
Natuurlijk was de bouw van lange Vikinghuizen arbeidsintensief. Naast de enorme hoeveelheid mankracht was er ook voldoende hout nodig. Als er een tekort aan eikenhout was, werd dit vervangen door gevlochten twijgen.
2 — De Viking-kuilhuizen
Zoals de naam al zegt, is het kuilhuis (in het Deens ook wel grubehus genoemd) gedeeltelijk onder de grond gebouwd. Het gaat om half-ondergrondse huizen: hun fundamenten zijn 4 tot 5 meter diep in de grond uitgegraven. De grond vormt dus het onderste deel van de muren. Dit maakt het mogelijk om de omgeving te benutten voor thermische isolatie.
In tegenstelling tot de langhús zijn deze woningen even lang als breed, en soms cirkelvormig. Omdat de bouwmaterialen niet erg omvangrijk zijn, wordt aangenomen dat de bouwkosten laag waren.
Daarom waren dit kleine huizen bedoeld voor de meest bescheiden huishoudens, en dienden ze af en toe als werkplaats voor confectie of handel. Bovendien is er bewijs dat er ook voedselvoorraden werden opgeslagen. In Löddeköppinge, Zweden, zijn er verschillende complexen van kuilhuizen die tijdelijk onderdak boden aan reizende kooplieden.
Hoewel er bij onderzoek resten van uitwerpselen zijn gevonden, is het onwaarschijnlijk dat de kuilhuizen in feite Vikingtoiletten waren. Het zou eerder gaan om afval dat werd afgevoerd nadat de plek was vervallen. Na het einde van het Vikingtijdperk werd dit type constructie verlaten.
3 — De Viking-stadshuizen
Credit: World History Encyclopedia (worldhistory.org)
Ver weg van de plattelandsconstructies rond boerderijen en landbouwgrond, waren Viking-stadshuizen zeldzaam. De bouwmaterialen en isolatietechnieken waren daar geavanceerder. Het valt direct op dat de huizen verfijnder zijn en hun architectuur moderner. Ze waren iets hoger en beschikten over een bovenverdieping om te slapen.
Van deze nederzettingen noemen we Uppsala, Kaupang en Ribe, oude steden die bekend waren in het Vikingtijdperk. De meest opvallende van deze kleine steden is Heiðabýr, die we nu kennen onder de naam Hedeby. Vroeger was deze stad zo opmerkelijk dat ze in het zuiden werd beschermd door twee grote muren: de Dannevirke en de Kovirke.
Ze is onlangs geannexeerd door het Duitse grondgebied, nadat ze lange tijd bij Denemarken hoorde. Aangezien constructies van meer dan duizend jaar oud er opmerkelijk goed bewaard zijn gebleven, is de stad geclassificeerd als UNESCO-werelderfgoed.
4 — De Vikingforten
Reconstructie van het fort Fyrkat bij Hobro, Denemarken.
De forten zijn cirkelvormige Vikinghuizen versterkt door rijen verticale houten pilaren die de muren van buitenaf ondersteunen. Hun doel was om de steden te beschermen tegen vijandelijke aanvallen. Voor extra veiligheid was het dak bovendien gevormd met houten dakpannen.
Twee historische locaties tonen Vikingforten: het fort Fyrkat in Hobro, de oudste ontdekking in Denemarken, en het Trelleborg-huis, dat zich in de buurt van Slagelse bevindt.
5 — De boothuizen
Deze Vikingconstructies hadden een heel specifieke functie: het bewaren van schepen en boten wanneer ze niet op zee waren. Natuurlijk evolueerde hun grootte met die van de Vikingboten. De langschepen vereisten bijvoorbeeld boothuizen van vele meters lang. Talrijke archeologische opgravingen hebben sporen van deze constructies ontdekt in de buurt van grote meren die uitkomen op zee.
De geografische variaties van Vikinghuizen
Als grote ontdekkingsreizigers domineerden de Vikingen al snel de regio. De Scandinavische architectuur kende daarom lichte regionale variaties, vooral gerelateerd aan het klimaat en de eigenschappen van de betreffende omgeving. Twee locaties van Vikinghuizen vallen nogal op:
- De torfbæir, IJslandse Vikinghuizen of grasdakhuisjes. Hun dak is bedekt met kleiachtige aarde met daarop gras. Deze boerderijen dateren uit het Vikingtijdperk en zijn verdeeld in twee delen. Het eerste deel, de Innhus, diende als leefruimte en opslagplaats voor voedsel, het tweede, de Uthus, was gewijd aan gereedschap en vee. Na een vulkaanuitbarsting is het merendeel van de grasdakhuisjes verdwenen. Een van de meest iconische constructies is het huis Eiríksstaðir in de Haukadalur-vallei.
- Vikinghuizen in Groenland: de landen veroverd door Erik de Rode beschikten over kleine Vikingkolonies. Bij gebrek aan robuust eikenhout werden de Vikinghuizen die daar stonden bijna volledig gebouwd met gras en turfblokken. Het huis van Erik Torvaldsson, bekend als de Rode, heet Brattahlid en is te vinden in Qassiarsuk.
Organisatie, interieur en Vikingmeubilair
Terwijl de buitenkant van Vikinghuizen drastisch varieert afhankelijk van de omgeving, de functie en de behoeften van de bewoners, is het interieur een vrij constant kenmerk. Overal in Scandinavië was het Viking-erfgoed uniform en kenmerkend voor het Vikingtijdperk.
De verschillende ruimtes van een Vikinghuis
Bij de ingang vinden we een lange hal die dient als centrale ruimte, eldaskali. Typisch waren de hallen in stadshuizen minder ruim, maar dat valt te verklaren door het feit dat er ook minder bewoners waren.
Het is een ruimte voor gemeenschappelijk leven, net zoals de feestzaal waar banketten werden gehouden. Het gemeenschapsleven was van primair belang in het Vikingtijdperk, wat verklaart waarom dergelijke collectieve zones bestonden.
In de andere kamers staan banken langs de kant om te slapen, ver weg van de centrale gang gevormd door de balken. Voor woningen in de hoogte, zoals forten en Viking-stadshuizen, zien we soms een tweede slaapzone op de bovenverdieping.
Vikingen van hoge rang konden het zich veroorloven om speciale kamers in te richten voor bepaalde familieleden en scheidden de slaven en bezoekers.
En er was licht
Op de centrale strook is de vloer gemaakt van aangestampte aarde. Houten vloeren waren voorbehouden aan luxueuze woningen.
Zo ontstonden elementaire vormen van schoorstenen. Verschillende gecementeerde kuilen, begrensd door stenen, waren verspreid over het hele pad, elk met een bijbehorend gat in het dak.
Deze voorzieningen dienden niet alleen om licht en warmte te genereren, maar ook om voedsel te bereiden. Indien nodig werd een extra lichtbron toegevoegd: houten fakkels.
De kenmerkende Viking-touch
Het Scandinavische volk bracht de zielloze muren tot leven met de passie die ze voelden voor hun cultuur. Dat is wat de charme brengt van de oude archeologische vondsten die uit dat tijdperk stammen. Overal in Scandinavië bewondert men in musea:
- Vikingmeubels: met name krukken, kisten, bedden en tafels van gebeeldhouwd hout. Door de graven van rijke Vikingen en gebedshuizen te inspecteren, werden dergelijke kostbare objecten teruggevonden.
- Vikingdecoraties: verrijkt door de ontdekking van pigmenten op het houtwerk, sculpturen en gravures van Vikingrunen die subtiel in de balken van de huizen waren aangebracht, en overblijfselen van wandtapijten.
Vikinghuizen waren een echt heiligdom; een oase van rust waar Vikingkrijgers hun overwinningen vierden en waar de Scandinavische cultuur tot bloei kwam. Ondanks de bescheiden middelen zijn moderne Scandinavische woningen sterk beïnvloed door hun soberheid en originaliteit.
