Met meer dan tien jaar ervaring in Noorse sieraden en Wikingsymboliek deelt zij haar kennis met eerlijk en onderbouwd advies.
Noorse mythologie | De oorsprong van de mythen en legendes van de Noorse goden!
De Noorse en Scandinavische mythologie is, hoewel minder bekend dan die van de Grieken of Romeinen, tegenwoordig een van de grootste inspiratiebronnen voor de populaire cultuur. De moderne bewerkingen die hun scenario’s hieruit putten zijn ontelbaar!
Of het nu gaat om het fabelachtige universum van Marvel of de koude en bloedige wereld van de serie Vikings, de Scandinavische mythologie blijft verbazen. Ze fascineert zowel door de verhalen over haar goden en haar unieke symboliek, als door de rol die ze speelde bij het ontstaan van de grootste beschaving van Europa: de Vikingen!
Bereid je voor om in dit artikel de rijkdom van de Noorse mythologie te ontdekken. We onthullen de oorsprong van de Scandinavische folklore, de betekenis van de symbolen en hoe deze overtuigingen de Viking-beschaving hebben gevormd!
Noorse mythologie: de geboorte van de Scandinavische legendes!
Het Vikingtijdperk (tussen het jaar 790 en 1100 na Chr.) is de periode waarin de Noorse mythologie zich door heel Europa verspreidde. Vlak voordat de invloed van het christendom en de kerk de overhand kreeg in deze beschaving, was de Viking-folklore het geheim achter de grootsheid van het Scandinavische volk.
Wat we tegenwoordig kennen als “de Noorse mythologie” is niet zomaar een verzameling verhalen en mythen over fascinerende goden en fantastische wezens. Deze mythologie is tegelijkertijd een filosofie, een doctrine, maar vooral de religie die zin gaf aan het leven van de Vikingen.
De Scandinavische beschaving was nauw verbonden met het Noorse landschap, hun omgeving en het ruwe, meedogenloze klimaat waarin ze leefden. Zij vormden de belangrijkste inspiratiebron voor de mythen van deze heidense religie.
Desondanks blijven de Vikingen een van de minst begrepen volkeren van de moderne tijd. Dit is grotendeels te wijten aan de demonisering van hun cultuur door de kerk in de middeleeuwen.
De laatste jaren is er echter een enorme hernieuwde belangstelling voor de Scandinavische folklore in de populaire cultuur. Je zou versteld staan van het aantal werken waar de Noorse mythologie inspiratie voor biedt, waarvan sommige waar je het nooit van zou vermoeden!
De oorsprong van de Noorse mythologie: de Poëtische Edda
De Scandinaviërs waren lange tijd een orale samenleving. Ze gaven hun legendes, mythen en gebruiken voornamelijk door in de vorm van gedichten en mondelinge gezangen. Dit maakt het begrijpen van de Noorse mythologie zo complex. In werkelijkheid is wat we vandaag de dag weten over Viking-legendes slechts het topje van de narratieve en historische ijsberg.
De meest interessante pre-christelijke bron van Scandinavische mythologie is de Poëtische Edda. Dit is een verzameling gedichten geschreven in het Oudnoords uit de 13e eeuw, samengebracht in één enkel manuscript: de Codex Regius. Ze vertellen over gebeurtenissen die zich uitstrekken over het gehele Vikingtijdperk.
De gedichten van de Poëtische Edda hebben geen specifieke auteurs. Ze zouden een transcriptie zijn van gezangen van skalds, of “skald“. Skald betekent in het Oudnoords “een poëtische klank”. Dit waren Scandinavische lyrische dichters die aan de oorsprong hiervan zouden liggen.
Bovendien bevat de Codex Regius slechts een deel van deze gedichten (31 in totaal), verdeeld in twee categorieën: mythologisch en episch. Dat gezegd hebbende, zijn veel andere gedichten geclassificeerd in de Poëtische Edda, zonder er daadwerkelijk in voor te komen.
De fragmenten uit de Noorse mythologie die de Poëtische Edda bevat zijn:
- De Völuspá: dit is de voorspelling van een zieneres, de völva. Ze vertelt de god Odin de hele geschiedenis van het Viking-universum, van de schepping tot de Ragnarok, en kijkt zelfs naar de wedergeboorte ervan. In dit verhaal onthult ze vele profetieën die later uit zullen komen;
- De Lokasenna: dit gedicht vertelt over de ruzie tussen Loki en de andere Asen-goden. Het is een indrukwekkend gedicht omdat het de rivaliteit beschrijft die zal leiden tot de gevangenschap van de god Loki en het ontketenen van de Ragnarok;
- De Hávamál: waarvan de naam de woorden of adviezen van de Allerhoogste betekent. Dit zijn de welwillende woorden van de god Odin voor de Vikingen, getranscribeerd in een lang gedicht van 165 strofen. Hij geeft zijn gelovigen veel advies over hoe te leven en te overleven in de meest vijandige omgevingen.
Wat betreft de epische gedichten, deze vertellen de geschiedenis van 19 Vikinghelden en hun daden.
De andere historische bronnen van de Noorse mythologie
Enkele jaren na de Poëtische Edda, meer bepaald tijdens de middeleeuwen, werden twee andere bronnen van de Noorse mythologie geschreven:
- De Proza-Edda door de grote Snorri Sturluson: dit is het grootste meesterwerk van de Noorse en Scandinavische literatuur. Geschreven in de 11e eeuw door de grote historicus Snorri, heeft hij de gedichten opnieuw georganiseerd om het verloop en de chronologie van de Noorse mythologie beter te presenteren;
- Gesta Danorum van Saxo Grammaticus: dit boek beschrijft de geschiedenis van het Deense koninkrijk en zijn legendarische koningen, in het bijzonder die van Ragnar Lodbrok. Het is sterk beïnvloed door het christendom. Toch blijft het een betrouwbare bron van Viking-mythologie. Het werkt nauwkeurig het lot van de Vikinggoden uit, die volgens de legendes menselijke koningen zouden zijn geworden.
Het is hoofdzakelijk dankzij deze twee bronnen dat de Noorse mythologie in de 18e eeuw weer aan de oppervlakte kwam. Deze fascinatie zou aan de basis liggen van het eerste historische onderzoek naar de Scandinavische en Viking-beschaving.
Historici adviseren echter altijd om een kritische blik te behouden op de mythen en legendes in deze boeken, vooral vanwege de christelijke context waarin ze werden geschreven.
Natuurlijk zijn er vele andere bronnen over de Noorse mythologie, maar deze hebben vaak een ondergeschikte rol gespeeld voor historici. We noemen: de Hauksbók, de Landnámabók en de Völsunga saga.
In tegenstelling tot deze laatste worden niet-Germaanse bronnen beschouwd als een goudmijn aan informatie over de Viking-beschaving en folklore. Historici verwijzen naar de belangrijkste:
- De Germania van de grote historicus Tacitus: geschreven in het jaar 98, beschrijft het de oorsprong van de Germaanse volkeren, de voorouders van de Vikingen;
- De Gallische Oorlog geschreven door Julius Caesar: dit boek vertelt over de daden en overwinningen van koning Caesar. Hij noemt daarin de levensstijl van de Noordse volkeren, evenals hun onwankelbare moed in de strijd.
Het begin van de Vikingwereld
Volgens de Poëtische Edda was het Scandinavische universum in het begin slechts een enorme, eindeloze leegte: de Ginnungagap. Het werd aan weerszijden begrensd door twee oorspronkelijke koninkrijken:
- In het noorden ligt Niflheim, een wereld zonder leven, gedomineerd door ijs en kou. Uit dit koninkrijk ontspringen drie ijzige rivieren: de Élivágar;
- Aan de zuidkant ligt een ander koninkrijk, tegenover het eerste, Muspellheim, gemaakt van hitte, vuur en licht.
Dankzij de Völuspá, een onfeilbare bron van de Noorse mythologie, leren we hoe het Scandinavische universum is ontstaan. De Élivágar stromen beetje bij beetje naar het centrum van de Ginnungagap en ontmoeten uiteindelijk de hitte van Muspellheim, waardoor ze smelten tot druppels water.
Uit dit water zal het eerste wezen van het Noorse universum geboren worden: “Ymir”, de oerreus. Kort daarna zal de damp die voortkomt uit de ontmoeting van de kou en de hitte van deze tegenovergestelde werelden het leven schenken aan een reusachtige koe: Audhumla. Een “voedende” koe, waaruit vier rivieren van melk stromen om Ymir te voeden.
Ymir zal de lijn van de verschrikkelijke reuzen, of Jötunn, de vijanden van de goden, voortbrengen. De koe Audhumla zal op haar beurt “Buri” creëren, de grootvader van de god Odin, door aan een ijsblok uit Niflheim te likken.
Dit markeert het begin van de Noorse mythologie. Terwijl we verder lezen in de Völuspá, ontdekken we de oorsprong van de goden en de reuzen, en vervolgens de oorzaak van de rivaliteit die tot het einde der tijden voortduurt.
De Noorse mythologie is een onuitputtelijke bron van inspiratie voor vele literaire en cinematografische werken, waaronder de strip van Marvel “Thor”, de succesvolle serie Vikings, maar ook voor verschillende Japanse manga’s!
Het zou velen kunnen verrassen, maar deze legende heeft de wereldwijd succesvolle Japanse manga “Shingeki no Kyojin of Attack on Titan” geïnspireerd. Het verhaal speelt zich af in een wereld waar reuzen, of titanen, een ware vernietigingskracht vertegenwoordigen. Naast deze verwijzing naar de Jötunn, ontdekken we later dat alle reuzen afkomstig zijn van de oertitaan “Ymir”.
Het Hof, pantheon van de Noorse goden
In de Noorse mythologie zijn de goden verdeeld in twee clans. De Asen of Æsir zijn krijgers en soevereine meesters van de 9 werelden, wiens leider niemand minder is dan Odin. De Wanen of Vanir zijn voornamelijk goden die verbonden zijn met vruchtbaarheid en beschikken over waarzeggende krachten.
Er zijn ook andere godheden die geen deel uitmaken van deze twee families en die een fundamentele rol spelen in de Vikingcultuur.
De belangrijkste Asen-goden
De Asen zetelen in Asgard en zijn de belangrijkste godheden van de Noorse mythologie. Aan hun hoofd leidt de god Odin het pantheon van godheden en maakt er een welwillende kracht van die voor de mensen zorgt en hen beschermt tegen de alomtegenwoordige dreiging van de reuzen.
Odin, de oorspronkelijke Vikinggod
De god Odin is de oppergod van de Noorse mythologie. Hij draagt vele namen, maar hij staat vooral bekend als “Alfödrt“, wat betekent: vader van alle goden en schepper van de mensen. Zijn dorst naar wijsheid en macht hebben hem de heerser van de 9 werelden gemaakt, en de meest glorieuze krijger van het universum.
Frigg, de Koningin van de Hemel
Echtgenote van de god Odin en koningin van de goden en het koninkrijk Asgard. Ze bezit voorspellende gaven en is het enige wezen dat, naast Odin, op de troon Hlidskjálf mag zitten. Ze kan zo alles zien wat er in de negen werelden gebeurt.
Thor, de vernietiger van reuzen
Zoon van Odin, hij is de god van de bliksem en de donder. Gewapend met zijn hamer Mjölnir is hij de grootste vijand van de reuzen, omdat hij alle elementen beheerst en wordt gekenmerkt door een onmetelijke kracht. Velen beschouwen hem als de machtigste Vikinggod.
Baldr, de favoriete zoon van Odin
God van de liefde en het licht, hij is een Asen-god die door iedereen geliefd is, maar wiens dood werd voorspeld door de Völuspá. Wanneer Baldr onheilspellende dromen krijgt over zijn overlijden, besluit zijn moeder Frigg hem niet te laten sterven. Ze laat alles wat bestaat zweren hem nooit kwaad te doen, behalve de maretak. Deze ongelukkige vergetelheid had later rampzalige gevolgen.
Loki, de god van de chaos
De god Loki is de meester van list en bedrog. Hij is een alomtegenwoordig personage in de Noorse mythologie, die in de ergste situaties een waardevolle hulp bleek voor de Asen-goden. Het is zijn sluwheid die zal leiden tot de dood van de god Baldr, en die ertoe leidt dat hij uit het koninkrijk van de Asen wordt verbannen. Hij wordt gevangengezet in een grot tot de Ragnarok.
Sigyn, trouwe echtgenote van Loki
Echtgenote van Loki en moeder van zijn twee kinderen; deze godin blijft hem tegen alle verwachtingen in trouw. Ondanks de onvergeeflijke misdaad van haar man en de straf die de Asen-goden hem opleggen, blijft ze in de ergste situaties aan zijn zijde.
Wanneer de Asen Loki in een grot vastketenen, wordt er een slang boven hem geplaatst. Deze laat gif op het gezicht van Loki druppelen. Sigyn, die het lijden van haar man niet kan verdragen, besluit dit gif op te vangen in een kom, en dit tot het einde der tijden.
Heimdall, boodschapper van de Ragnarok
Heimdall is een belangrijke god van de Noorse mythologie. Zijn naam betekent in het Oudnoords de witte of flamboyante god. Hij heeft de zware taak om de Bifröst te bewaken, een brug gemaakt van een regenboog, die de wereld van de goden “Asgard” verbindt met die van de Vikingen “Midgard”.
Wanneer de dag aanbreekt, kondigt hij aan de Asen het begin van de Ragnarok aan door op een mythische Lur te blazen, de “Giallarhorn”. Tijdens het profetische einde van de wereld doodt hij de god van het bedrog, Loki.
Týr, de oude essentiële god
Dit is de god van de rechtvaardigheid. Hij zou de belangrijkste godheid van het Germaanse volk zijn geweest vóór de latere komst van Thor en Odin. Desondanks blijft hij centraal staan in vele legendes, waaronder die van de gevangenneming van de wolf Fenrir.
Vidar, wreker van de god Odin
Godheid voortgekomen uit de vereniging van Odin en Gríðr, een welwillende reuzin. Zij biedt Thor haar magische riem en handschoenen aan, zonder welke hij zijn magische hamer niet kan hanteren.
Vidar wordt op zijn beurt beschreven als de god van de wraak. Machtiger dan Thor zelf, wreekt hij de dood van de god Odin door de verschrikkelijke wolf Fenrir te doden. Vervolgens slaagt hij erin de Ragnarok te overleven en de wereld een tweede keer te laten herboren worden.
Vale, of Vali, wreker van de dood van Baldr
Zoon van Odin en de godin Rind; hij zal worden verwekt met het enige en enkele doel de dood van zijn oudere broer Baldr te wreken. Hij is slechts één dag oud wanneer hij Höd doodt, die, betoverd door Loki, Baldr dodelijk heeft verwond. Van de gehele Noorse mythologie is hij de enige godheid, afgezien van zijn broer Vidar, die de titel van wraakgod draagt.
Idunn, de godin van de onsterfelijkheid
Idunn is de Asyn-godin van de onsterfelijkheid en de eeuwige jeugd. In de Viking-mythologie zijn de Noorse godheden sterfelijk en verouderen ze zoals mensen. Om hun jeugd te behouden en hun kracht van onsterfelijkheid te verkrijgen, schenkt Idunn hen magische appels die hun geest verlevendigen.
De belangrijkste godheden van de Wanen
Er zijn weinig namen van goden onthouden bij de Wanen. Afgezien van hun leider Njörd, god van de zee en de wind, zijn alleen de legendes van Freyr en Freyja goed bekend.
Ondanks hun secundaire integratie binnen de Asen, zijn de godin Freyja en haar broer Freyr de twee meest opmerkelijke goden van de Wanen. Veel historici stellen dat na het oplossen van hun lange ruzie, de Wanen zich bij de Asen voegen en allen vreedzaam samenleven in Asgard.
Lódur of Lytir, de broer van Odin
Hij maakt deel uit van de drie oergoden naast Odin en hun broer Honir. Als zonen van de god Bor en de reuzin Bestla kwamen ze in opstand tegen het bewind van de reuzen door hun leider en moeder Ymir te doden.
In de Noorse mythologie is het universum ontstaan uit het lichaam van Ymir. Het was ook tijdens een van hun avonturen dat de drie broers de eerste mens creëerden uit een dode boomstam: terwijl Odin hem het leven inblies, geeft Lodur hem al zijn zintuigen.
Freya of Freyja, de eerste Walkure
De godin Freya is zonder twijfel de meest iconische en vereerde godin van het Noorse pantheon. Godin van de vruchtbaarheid, schoonheid en liefde, ze wordt begeerd door zowel goden als mensen.
Onder haar gratie en vrouwelijke elegantie schuilt echter een geduchte krijger. Freya is de eerste en machtigste Walkure. Ze leidt in haar eentje de helft van de troepen van de goden tijdens de Ragnarok.
Frey, of Freyr, de derde oergod
Samen met Thor en Odin is Frey een van de drie fundamentele goden van de Noorse mythologie. Hij vertegenwoordigt de god van de vruchtbaarheid, voortplanting en welvaart, vaak geassocieerd met de zon en het licht. Ondanks zijn spilfunctie in de Scandinavische beschaving, en een belang dat door eminente historici wordt bevestigd, zijn er weinig legendes over Frey tot ons gekomen.
Andere Viking-godheden
Aegir & Ran, de meesters van de zee
Aegir is de verpersoonlijking van de oceanen en de zee in de Noorse mythologie. Ondanks het feit dat hij tot de clan van de reuzen behoort, wordt hij beschreven als een goede vriend van de Asen-goden, voor wie hij vele banketten organiseert.
Begiftigd met grote magische krachten, krijgt hij het voorrecht om te trouwen met de Asyn-godin “Ran”. Deze godin is ook verbonden met de zee, aangezien ze mensen beschermt tegen zekere verdrinking door hen met een magisch net op te vissen. Deze twee complementaire godheden beschermen de Vikingen tijdens lange zeereizen.
Angrboda, de moeder van de verlatenheid
Deze jötunn, of Viking-reuzin, staat in de Noorse mythologie bekend als bron van vernietiging en verlatenheid, en was bovendien de minnares van de god Loki. Hij kreeg met haar zijn 3 kinderen: de wolf Fenrir, de slang Jörmungandr en de godin van de dood Hel; afschuwelijke wezens die aan de basis liggen van de Ragnarok.
Hela of Hel, de koningin van de doden
Dochter van Loki en de reuzin Angrboda; ze wordt door de goden verbannen naar de wereld van de doden. Als godin van de dood neemt Hel alle zielen van Vikingen die geen glorieus einde hebben gehad mee naar Helheim, een donker en koud koninkrijk. Tijdens de Ragnarok zullen al deze zielen de gelederen van het leger van Loki versterken tegen de Asen-goden.
Sol & Mani, de zon en de maan
In de Scandinavische cultuur worden de zon en de maan beschreven als godinnen die voortdurend worden achtervolgd door twee wezens van de duisternis. Zo proberen Sol, de godin die de zon vertegenwoordigt, en Mani, de belichaming van de maan, te ontsnappen aan twee reuzenwolven: Sköll en Hati; die niemand minder zijn dan de kinderen van de wolf Fenrir.
Wanneer de Ragnarok klinkt, zullen deze twee wolven er eindelijk in slagen deze godinnen te verslinden. Gelukkig zullen ze voor hun dood geboorte geven aan een nieuw hemellichaam, dat hun missie na hun dood zal voortzetten.
De Noorse mythologie in de Viking-samenleving
De Noorse mythologie maakte integraal deel uit van het dagelijks leven van de Vikingen. Wat dit punt met zekerheid bewijst, is het veelvuldige gebruik van de term “síður” om het aan te duiden. “Síður” betekent in het Oudnoords “gewoonte of gebruik” en concretiseert het concept dat het dichtst in de buurt komt van een religie die men bij de Scandinaviërs kan vinden.
Natuurlijk zijn de overtuigingen van de Vikingen door de eeuwen heen sterk geëvolueerd en verschillen ze van regio tot regio. Er is echter archeologisch bewijs dat de toewijding aan zeer specifieke goden aantoont.
Elke Noorse god had zijn eigen krachten en privileges die hij aan zijn volgelingen toeschreef. Dit verklaart waarom de Viking-beschaving verschillende Noorse goden vereerde en aanriep via talloze rituelen.
Volgens de historicus Adam van Bremen was er een grote tempel in Uppsala, in Zweden, waar de Vikingen elke 9 jaar samenkwamen. Op deze heilige plek vond men afbeeldingen en beelden ter ere van de god Odin, Thor, maar ook Freyr.
Tijdens deze grote ceremonie knipten de Vikingen hun lange vlechten af en offerden ze dieren en mensen door ze aan de bomen van het heilige bos te binden. Volgens de Noorse mythologie zorgde dit ritueel, dat barbaars zou kunnen lijken, voor vruchtbaarheid, welvaart en lag het aan de basis van glorieuze overwinningen voor de Vikingen.
